Klimaat als threat multiplier

LEESTIJD: 7,5 MIN

Griekenland stond in brand begin augustus. Het Oostelijke Middellandse Zeegebied werd dagenlang geteisterd door verwoestende bosbranden. Mevrouw Mastrojianni harkt asgrauwe bladeren bijeen in haar boomgaard op het eiland Evia. Ze is 71. Tegen de verslaggever van Nieuwsuur zegt ze: ‘Dit is met niets te vergelijken. Vroeger had je branden die je kon blussen, maar hier was niets tegen te beginnen.’ Mastrojianni vraagt zich hardop af hoe het verder moet met haar kinderen en kleinkinderen: ‘Ik heb mijn tijd gehad, maar waar moeten zij heen?’

Natuurlijk is het onterecht om dit trieste incident 1 op 1 toe te schrijven aan klimaatverandering. Het zou alleen veel vreemder zijn om de serie aan incidenten – van hitte in Canada en Turkije tot de overstromingen in zowel China als Limburg – niet waar te nemen als een oorverdovende alarmbel. Tegelijk met de branden in Griekenland en Turkije kwam het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) namelijk met een nieuw rapport. Al was de boodschap in grote lijnen bekend, de implicaties sloegen wereldwijd in als een bom. Niet onterecht. De aarde zal waarschijnlijk 10 jaar eerder dan verwacht al opgewarmd zijn met 1,5 graad. Specifiek wijst het rapport onder andere op gebieden die sneller en heftiger te kampen krijgen met de effecten van klimaatverandering. Het Middellandse Zeegebied is één van deze zogenaamde ‘climate hotspots’. De favoriete vakantiebestemming van veel landgenoten warmt in rap tempo op en zal daarmee te maken krijgen met meer en langere periodes van droogte.

Jaime de Bourbon de Parme

Mijn rol als klimaatgezant


Een week voor publicatie van het IPCC-rapport trad ik aan als Klimaatgezant. Ik vertegenwoordig het Nederlandse klimaatbeleid in het buitenland en tijdens klimaatonderhandelingen, spoor andere landen aan hun klimaatambities te verhogen en fungeer als brug tussen het internationale en nationale toneel. Als Klimaatgezant tracht ik met diplomatie zo effectief mogelijk invulling te geven aan het Akkoord van Parijs. In 2015 sprak de wereld af de opwarming van de aarde te beperken tot maximaal 2 graden voor het eind van deze eeuw en het liefst tot 1,5 graad. Enerzijds is dit Parijsakkoord een bron van hoop. Het lukte de wereld gezamenlijk achter 1 ambitieus doel te staan. Anderzijds word ik iedere dag uitgedaagd optimisme te vinden in de relaties met dwarsliggers als Rusland, Brazilië en Saoedi-Arabië.

voorkant IPCC Climate Change 2021 rapport

Desondanks ben ik gedreven mijn missie uit te voeren en aan te sturen op meer ambitie en actie. Binnen Nederland en wereldwijd. Waarom? Extremer weer zal gebieden onleefbaar maken en meer mensen confronteren met schaarste. Met ervaring in conflictgebieden in Irak en Afghanistan en als grondstoffengezant heb ik met eigen ogen gezien hoe schaarste een ‘threat multiplier’ is – een katalysator van crises.

Klimaat-gerelateerde rampen staan op veel veiligheidslijsten bovenaan. Zowel de kans op als de impact van dit soort rampen groeit. Gelukkig wordt door steeds meer mensen het verband tussen klimaat en crisis gelegd, zoals blijkt uit recent onderzoek van Clingendael (Barometer Alert 2021). De vraag is of de perceptie van klimaat als veiligheidsrisico al voldoende doorleefd wordt. Hiermee worden mogelijk de gevolgen van conflicten – doden, generaties getraumatiseerden en migratiestromen – onvoldoende onderkend als direct gevolg van klimaatverandering. Werk aan de winkel dus.

‘Het Middellandse Zeegebied is één van deze zogenaamde ‘climate hotspots’. De favoriete vakantiebestemming van veel landgenoten warmt in rap tempo op en zal daarmee te maken krijgen met meer en langere periodes van droogte.’

Klimaatverandering raakt


Laat ik binnenlands beginnen. Vers op het netvlies staan ongetwijfeld de beelden van de watersnood in het Maasgebied. Ondanks fikse schade, kroop Limburg door het oog van de naald. Helaas zagen we in België en Duitsland verwoeste dorpen en vielen er tientallen doden. Net als bij de buren, draaiden crisisdiensten overuren in Nederland: de veiligheidsregio’s, politie, brandweer, de waterschappen en Rijkswaterstaat waren dagenlang in touw. Dit nieuws schudde een groot deel van Nederland opnieuw wakker: extreme weersomstandigheden raken ook ons. Twee jaar eerder was er minder aandacht voor 1 van de dodelijkste natuurrampen van 2019: een serie hittegolven in Noordwest Europa kostte aan circa 2500 mensen het leven. Vooral kwetsbaren en ouderen bezweken onder aanhoudende hitte op straat en in verpleeghuizen.

Buiten de landsgrenzen lijken de directe gevolgen misschien verder weg. Meer en hevigere natuurrampen raken de kwetsbaren het hardst, maar ook wij kunnen niet duiken. Extreme hitte en droogte zijn niet alleen levensbedreigend, maar hebben ook schaarste tot gevolg. Schaarste leidt onherroepelijk tot het ontstaan of verergeren van conflicten in instabiele gebieden. In een recent interview met defensie.nl benadrukt voormalig Commandant der Strijdkrachten Middendorp dat het essentieel is de rol van klimaat in crises te doorgronden.

Neem Libanon. Een land met decennia oude etnische tegenstellingen, fundamentalisme en honderdduizenden Syrische vluchtelingen dat bovenop een slecht functionerend bestuur vorig jaar werd getroffen door een grote explosie in de haven van Beiroet. De economie is stilgevallen en voedsel is schaars. Daarbij droogt de grond onder Libanon dermate hard uit, dat wetenschappers betwijfelen of Libanon leefbaar is over tien tot twintig jaar.

De klimaatvluchteling laat zien hoe kwetsbaar we allemaal kunnen zijn


Tijdens mijn werk voor de UNHCR heb ik in het Midden Oosten, Afrika, Azië en Latijns Amerika gezien hoe massa’s mensen op drift raken als gevolg van conflict en schaarste. Als je op de wereldkaart naar klimaat-kwetsbare gebieden kijkt, komen veel overeen met conflictgebieden. Watertekort of gebrek aan voedsel drijven mensen tot wanhoop. Sociaal-culturele spanningen stapelen zich op en voor je het weet laten hele gemeenschappen huis en haard achter, weg van het gevaar. 85% van de vluchtelingen blijft buiten de landsgrenzen in de eigen regio, met de hoop op een dag terug te kunnen keren naar hun huis. Maar als de vluchtelingenkampen onleefbaar worden door hitte, droogte of juist overstromingen, worden ze wederom gedwongen elders te overleven. Mijn ‘kanarie in de kolenmijn’ zijn de klimaatvluchtelingen, vluchtelingen die wederom door klimaat wordt ontheemd. Als het met hen mis gaat, zullen wij dezelfde effecten zien, alleen iets later. De klimaatvluchteling laat zien hoe kwetsbaar we allemaal kunnen zijn.

Naast een verhoogde kans als vluchtelingencrises betreft de geopolitiek een andere bron van crisis en conflict. Ik noem een aantal verschuivingen om op de radar te houden. Geopolitieke verhoudingen zoals we die kenden – bijvoorbeeld de Europese afhankelijkheid van olie en gas uit de Arabische golfregio en Rusland – zullen veranderen als gevolg van onze klimaat- en energietransitie. Terwijl de Noordpool smelt en er zich een nieuwe handelsroute opent naar China, bereidt Rusland haar Arctische aanwezigheid uit. Vergaande elektrificatie en digitalisering verhogen de afhankelijkheid van schaarse mineralen en materialen – denk aan zonnepanelen. Kortom, de internationale betrekkingen veranderen en daarmee de oorzaken en katalysatoren van crises.

Fotograaf: Carel de Groot

‘Mijn ‘kanarie in de kolenmijn’ zijn de klimaatvluchtelingen, vluchtelingen die wederom door klimaat wordt ontheemd. Als het met hen mis gaat, zullen wij dezelfde effecten zien, alleen iets later. De klimaatvluchteling laat zien hoe kwetsbaar we allemaal kunnen zijn.’

Grotere ambities en gezamenlijke oplossingen


Crisisprofessionals, militairen, diplomaten en zakenlieden moeten hun ogen openen voor deze veranderende wereld. Ten eerste door volop in te zetten op mitigatie. Zoals u weet, is de meest effectieve oplossing voor een crisis het voorkomen van die crisis. Ook al warmt de aarde op, we zijn het aan onszelf en de volgende generaties verplicht effecten binnen de perken te houden. Als klimaatdiplomaat zet ik mij onvermoeibaar in om wereldwijd ambities te verhogen en gezamenlijke oplossingen te vinden om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Echter, de slagkracht van de Nederlandse en Europese diplomatie hangt af van onze geloofwaardigheid. Ook de Nederlandse inzet, aanpak en urgentie moeten omhoog. Hier ligt een taak voor de crisisprofessionals: onderstreep de causaliteit tussen klimaatverandering en crisis, zodat de noodklok blijft klinken en wij effectief en op tijd in actie komen.

Ten tweede is het belangrijk dat we ons aanpassen aan de veranderende wereld, of dit nu de lokale versterkingsoperaties in Limburg betreft of het veranderende geopolitieke krachtenveld waar Europa zich in begeeft. In het Akkoord van Parijs sprak de wereld af volop te investeren in klimaatadaptatie en de ontwikkelingslanden hiermee te helpen. Naast dat we de rivieren ruimte moeten geven, dijken moeten versterken, verwoestijning moeten tegengaan en mét – in plaats van tégen – de natuur te werken, wil ik wijzen op mentale adaptatie. Hier ligt de tweede taak voor crisisprofessionals. Bereid elkaar voor op crises als gevolg van klimaatverandering. Generaal Middendorp brengt hier opnieuw wijze raad. Over de orkaanramp op Sint-Maarten in 2017 zegt hij, ‘het zou schelen als voor dit soort hulp een vast plan klaarligt. Destijds moest er veel worden geïmproviseerd. Welke eenheden hebben we nodig? Welke spullen? Daarnaast zaten ook Engeland en Frankrijk daar. Die landen hebben hetzelfde belang, dus daar moeten we mee samenwerken. Denk bijvoorbeeld aan een regionaal coördinatiecentrum.’ Wat voor Sint-Maarten geldt, geldt ook voor kwetsbare gebieden in Noordwest Europa. Het belangrijkste advies hierop aangevuld voor de crisisprofessionals is wat mij betreft: treed naar buiten en laat uw professionele stem horen.

Terwijl we ons nog uit de COVID-crisis vechten, wachten ons decennia aan hevigere en frequentere crisissituaties. We kunnen onszelf maar beter voorbereiden. Praktisch en mentaal. Klimaat is niet langer iets dat we erbij doen. Het moet nu echt tot kern behoren van ons dagelijks leven, ons beleid en onze planning. Opdat we met bosbranden, overstromingen en schaarste leren omgaan en we een plan klaar hebben voor de kleinkinderen van mevrouw Mastrojianni.

Prins Jaime de Bourbon de Parme is sinds augustus 2021 de Nederlandse klimaatgezant. Hiervoor werkte hij bij de VN-Vluchtelingenorganisatie als speciaal adviseur Private Sector Partnerships en als ambassadeur bij de Heilige Stoel (het Vaticaan onder leiding van Paus Franciscus) en als speciaal gezant voor natuurlijke grondstoffen bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Hij begon zijn diplomatieke carrière in Afghanistan als politiek adviseur van de Nederlandse Commandant van de NAVO-vredesoperatie en in Irak bij het opzetten van de Nederlandse ambassade aldaar.

OOK INTERESSANT VOOR U:

pagina over hitte gesproken

Over hitte gesproken

pagina onbeheersbaarheid natuurbranden

Onbeheersbaarheid natuurbranden neemt toe

pagina Kennishoek

Meer leren over klimaatverandering?


AANMELDEN:

Wilt u nieuwe edities van het Platform voor CrisisManagement per mail ontvangen? Meldt u zich dan aan!


DELEN:

deel deze pagina: